آیا واکسن سرطان ساخته شد؟! پیشرفت تازه در درمان سرطان

سؤالی که این روزها زیاد پرسیده می‌شود این است: بالاخره واکسنی برای سرطان آمد؟

پاسخِ کوتاه دو بخش دارد. بله، یک درمانِ تازه در نوعی از سرطانِ پوست نتیجه داده و این نتیجه در بزرگ‌ترین سطحِ آزمونِ بالینی به دست آمده است. و نه، این درمان هنوز در دسترسِ هیچ بیماری نیست و برای سرطان‌های زنان هم مطالعه نشده است.

اما بخشی از این خبر که ارزشِ فهمیدن دارد این است که نشان می‌دهد پزشکی به این سمت می‌رود: درمانی که از روی ژنتیکِ تومورِ یک بیمارِ مشخص و فقط برای همان یک نفر ساخته می‌شود.

واکسن در ذهنِ همه یعنی چیزی که پیش از بیماری تزریق می‌شود. مثلاً واکسنِ HPV که به فردِ سالم داده می‌شود تا جلوی آلودگیِ ویروسی و در نتیجه جلوی بخشِ بزرگی از سرطانِ دهانه رحم گرفته شود.

ولی آنچه در این خبر مطرح است، از دسته دیگری است!

نهادِ ملیِ سرطانِ آمریکا این دو را جدا تعریف می‌کند: واکسن‌های درمانیِ سرطان برای کسانی طراحی می‌شوند که همین حالا سرطان دارند، و هدفشان خودِ سلول‌های سرطانی است نه عاملی که سرطان را ایجاد کرده است.

در این کارآزمایی، واکسن پس از جراحی و برداشتنِ کاملِ تومور استفاده شد. یعنی برای بیمارانی که تومورشان کاملاً برداشته شده ولی خطرِ بازگشتِ بیماری در آن‌ها بالاست.

کاری که از واکسن انتظار می‌رود این است: سیستمِ ایمنی را طوری آموزش بدهد که اگر سلولِ سرطانیِ باقی‌مانده‌ای در بدن هست، بشناسد و پاکش کند.

ساخت واکسن اختصاصی چهار مرحله دارد:

1. از تومورِ همان بیمار نمونه‌برداری می‌شود.
2. توالیِ ژنتیکیِ تومور خوانده می‌شود تا جهش‌هایی که فقط در سلول‌های سرطانیِ او هستند مشخص شوند.
3. بر پایه همان جهش‌ها یک mRNA ساخته می‌شود که تا ۳۴ نشانگرِ اختصاصیِ همان تومور را کد می‌کند.
4. این فراورده تزریق می‌شود تا سیستمِ ایمنی یاد بگیرد آن نشانگرها را هدف بگیرد.

تفاوتِ اصلیِ این روش با داروسازیِ آشنا همین‌جاست: آنچه ثابت می‌ماند دستورالعمل است، نه دارو. از یک دستورالعملِ واحد، برای هر بیمار فراورده متفاوتی بیرون می‌آید.

نکته دیگر اینکه این واکسن به‌تنهایی استفاده نمی‌شود. در کنارِ یک داروی ایمونوتراپی از خانواده مهارکننده‌های ایست ایمنی داده می‌شود که خودش از سالِ ۲۰۲۱ برای جلوگیری از بازگشتِ ملانومای عمل‌شده تأییدیه رسمی دارد.

تقسیمِ کار بینِ این دو ساده است: یکی ترمزِ سیستمِ ایمنی را برمی‌دارد، دیگری نشانی می‌دهد که به چه چیزی حمله کند.

لایه اول، مطالعه کوچک با پیگیریِ پنج‌ساله. یک مطالعه فاز ۲ روی ۱۵۷ بیمار با ملانومای پرخطرِ عمل‌شده انجام شد.

اما آن مطالعه دو محدودیتِ روشن داشت: تعدادِ بیماران کم بود و طراحیِ آن کورسازی‌نشده بود.

در پژوهشِ بالینی، نتیجه یک گروهِ کوچکِ کورسازی‌نشده و نتیجه یک گروهِ بزرگِ دوسوکور هم‌وزن نیستند. برای همین لایه دوم اهمیت دارد.

لایه دوم، مطالعه بزرگ. این کارآزمایی روی ۱۱۳۷ بیمار با ملانومای پرخطرِ مرحله IIB تا IV انجام شد که تومورشان کاملاً برداشته شده بود. طراحی دوسوکور بود و دوره درمان حدودِ یک سال.

نتیجه‌ای که اعلام شد: ترکیب در هر دو سنجه اصلی بهتر عمل کرد. هم زمانِ بدونِ بازگشتِ بیماری طولانی‌تر شد و هم زمانِ بدونِ متاستازِ دوردست. شرکت‌ها همچنین اعلام کردند نشانه نگران‌کننده تازه‌ای از نظرِ ایمنیِ درمان دیده نشده است.

سه نکته را باید از هم جدا کرد.

در برخی سرطان‌های زنان، ویژگی‌های مولکولی تومور از همین امروز در انتخاب درمان نقش دارند.

برای نمونه، وضعیت سیستم ترمیم DNA در سرطان آندومتر و بعضی جهش‌های ژنی در درمان سرطان تخمدان می‌توانند بر انتخاب درمان اثر بگذارند.

همچنین داروهای ایمونوتراپی در شرایط مشخصی همراه درمان‌های دیگر برای سرطان دهانه رحم و سرطان آندومتر استفاده می‌شوند. این موضوع به معنی قابل‌استفاده‌بودن واکسن اختصاصی خبر برای این سرطان‌ها نیست.

در سرطانِ دهانه رحم مسیرِ واکسنِ درمانی جداست. چون عاملِ اصلیِ این سرطان یک ویروسِ شناخته‌شده است، واکسن‌های درمانی به‌جای جهش‌های اختصاصیِ هر تومور، پروتئین‌های خودِ ویروس را هدف می‌گیرند.

وضعیتِ امروزِ این مسیر، طبقِ مرورِ علمیِ منتشرشده در آوریل ۲۰۲۶: چند واکسنِ درمانی در مرحله مطالعاتِ بالینی هستند و بعضی در ضایعاتِ پیش‌سرطانی نتایجِ امیدوارکننده نشان داده‌اند، ولی هیچ‌کدام هنوز برای درمانِ سرطانِ دهانه رحم تأیید نشده‌اند.

نکته عملی برای امروز روشن است: تنها واکسنی که همین حالا و به‌طور اثبات‌شده در دسترس است، واکسنِ پیشگیریِ HPV است، در کنارِ غربالگریِ منظم. آن واکسن جلوی ابتلا را می‌گیرد و جای درمان را نمی‌گیرد.

و یک نکته که در بازگوییِ این خبر معمولاً گم می‌شود: شخصی‌سازی به معنیِ بی‌عارضه‌بودن نیست!

در همان مطالعه فاز ۲، شایع‌ترین عوارضِ گزارش‌شده خستگی، دردِ محلِ تزریق و لرز بود، و عوارضِ مرتبط با سیستمِ ایمنی در دو گروه تقریباً هم‌اندازه بود. بهبود مشاهده‌شده مربوط به میزان عود بود، نه کاهش عوارض.

این خبر یک قدمِ واقعی در مسیرِ درمانِ سرطان است، نه یک درمانِ در دسترس. ارزشش به این است که نشان می‌دهد ساختِ درمان بر پایه ژنتیکِ تومورِ هر بیمار، در مقیاسِ بزرگ شدنی است.

پرسشتان پس از بازبینی منتشر می‌شود. پاسخ‌ها عمومی‌اند و جای معاینه را نمی‌گیرند.

تنها واکسنی که امروز در حوزه سرطان‌های زنان در دسترس است، واکسن پیشگیری HPV است. صفحه «پیشگیری HPV» توضیح می‌دهد این واکسن چه می‌کند و چه نمی‌کند.