لیزر دهانه رحم

کاربردها، مراحل انجام و مراقبت‌های بعد از درمان

مرور سریع
فهرست مطالب
نوبت و ویزیت

ویژه خارج از کشور

خدمات مطب تهران

در این صفحه چه می‌خوانید؟

اگر برای «زخم دهانه رحم» به شما لیزر پیشنهاد شده، قدم اول این است که علت مشخص شود و بدانید آیا به درمان نیاز دارید. در این صفحه:

  • می‌فهمید «زخم» در گزارش معاینه به چه معناست و چرا در بیشتر موارد خوش‌خیم است.
  • تفاوت فریز و لیزر و شرایط انتخاب هر روش را می‌خوانید.
  • درباره مراحل درمان، میزان درد، مراقبت‌های بعد از درمان و احتمال بازگشت علائم اطلاعات بدست می‌آورید.

«زخم دهانه رحم» چیست؟ با پیش‌سرطان چه فرقی دارد؟

«زخم دهانه رحم» یک تشخیص پزشکی نیست، یک توصیف است. در بیشتر موارد این ناحیه اکتروپیون (ectropion) است، یعنی همان بافت پوششیِ داخل کانال دهانه رحم که به سطح بیرونی آمده است. این بافت نازک‌تر و پرعروق‌تر است و برای همین قرمز و «زخم‌مانند» دیده می‌شود، در حالی که هیچ زخم و خراشی وجود ندارد.

اکتروپیون با سطح استروژن ارتباط دارد و در نوجوانی، بارداری و مصرف قرص‌های ترکیبی شایع‌تر است. شیوع آن در زنان سنین باروری بین ۱۷ تا ۵۰ درصد و در نوجوانانِ فعال جنسی تا حدود ۸۰ درصد گزارش شده است.

دیسپلازی یا CIN به تغییرات غیرطبیعی خود سلول‌های دهانه رحم گفته می‌شود. اکتروپیون خوش‌خیم است و تغییر پیش‌سرطانی محسوب نمی‌شود. این دو ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشند، اما یکی علتِ دیگری نیست.

دو نمای روبه‌رو از دهانه رحم که با چشم شبیه هم دیده می‌شوند: در هر دو ناحیه‌ای یکدست و قرمزرنگ با حاشیه نرم دور ورودی کانال دهانه رحم دیده می‌شود. نمای اول اکتروپیون است، خوش‌خیم و مربوط به اثر هورمون استروژن، که فقط غربالگری معمول لازم دارد. در نمای دوم، لکه‌ای نامنظم در حاشیه همان ناحیه با خط‌چین نشان داده شده: تغییر سلولی (احتمال CIN) ناشی از عفونت پایدار HPV که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود و فقط با غربالگری و در صورت لزوم کولپوسکوپی و نمونه‌برداری مشخص می‌شود.

زخم‌های خوش‌خیم و بدون خطر

اگر اکتروپیون تایید شده باشد و علامت آزاردهنده‌ای نداشته باشید، معمولاً درمان لازم نیست. غربالگری دهانه رحم را طبق برنامه توصیه‌شده ادامه دهید.

علائمی که نیاز به بررسی دارند

HPV پرخطر مثبت، پاپ‌اسمیر غیرطبیعی، خونریزی پس از رابطه جنسی یا بین قاعدگی‌ها و ظاهر مشکوک دهانه رحم در معاینه.

باور غلط رایج: «زخم دهانه رحم همان دیسپلازی یا پیش‌سرطان است»

باور رایج ولی نادرست!

هر زخم دهانه رحم نشانه دیسپلازی است و حتما به سرطان تبدیل می‌شود.

✅ واقعیت

اکتروپیون خوش‌خیم است و پیش‌سرطانی نیست. قرمزی دهانه رحم به‌تنهایی نشانه CIN یا سرطان نیست. بررسی تغییرات سلولی با آزمایش‌های غربالگری و در صورت نیاز کولپوسکوپی انجام می‌شود؛ تشخیص CIN با بررسی نمونه بافت مشخص می‌شود.

توضیح تصویر: در اکتروپیون، سلول‌های داخل کانال روی سطح بیرونی دهانه رحم دیده می‌شوند. پوشش این ناحیه نازک‌تر است و رگ‌های زیر آن بیشتر دیده می‌شوند؛ به همین دلیل، ناحیه قرمز به نظر می‌رسد. در CIN، خود سلول‌ها تغییر کرده‌اند؛ ظاهر دهانه رحم به‌تنهایی برای تشخیص این تفاوت کافی نیست.

چه زمانی لیزر دهانه رحم توصیه می‌شود؟

حالت اول: زخم یا اکتروپیون خوش‌خیم

لیزر لازم نیست یا اولویت ندارد، اگر:

درمان موضعی معمولاً وقتی مطرح می‌شود که:

نکته مهم درباره شواهد

درمان موضعی می‌تواند علائم ناشی از اکتروپیون را کمتر کند، اما بهبود کامل در همه افراد تضمین‌شده نیست. انتخاب روش به شدت علائم، نتیجه بررسی‌ها و مزایا و عوارض هر روش بستگی دارد.

حالت دوم: تغییر پیش‌سرطانی تأییدشده (CIN)

در ضایعات پیش‌سرطانی درجه‌بالا، روش‌های برداشتی معمولاً بر روش‌های تخریبی مانند لیزر و فریز ترجیح داده می‌شوند. روش برداشتی بافت را برای بررسی پاتولوژی حفظ می‌کند و امکان ارزیابی کامل‌بودن درمان را می‌دهد.

لیزر و فریز در ضایعه پیش‌سرطانی زمانی گزینه قابل قبول‌اند که کل ناحیه تغییر و کل ضایعه در معاینه دیده شود، ضایعه به داخل کانال دهانه رحم کشیده نشده باشد، و هیچ شکی به بدخیمی یا ضایعه غددی وجود نداشته باشد.

آیا لیزر درمان قطعی است؟

هیچ روش درمانی صددرصدی نیست، اما لیزر با نرخ موفقیت بالای ۹۰٪ یکی از دقیق‌ترین و کم‌عارضه‌ترین گزینه‌های درمان است. لیزر با حفظ کامل بافت دهانه رحم عمل می‌کند و شرط تثبیت موفقیت، انجام پیگیری‌های دوره‌ای منظم است.

مقایسه فریز (کرایوتراپی) و لیزر دهانه رحم

فریز (کرایوتراپی) و لیزر هر دو از روش‌های تخریبی درمان دهانه رحم هستند؛ یعنی بافت غیرطبیعی را در همان محل از بین می‌برند، بدون آنکه نمونه‌ای برای بررسی پاتولوژی (آسیب‌شناسی) باقی بماند. تفاوت اصلی این دو، در ابزار درمان و میزان ظرافت کار است، نه در هدف درمان.

فریز (کرایوتراپی)

برش عرضی بافت دهانه رحم: ضایعه نامنظم با خط‌چین مشخص شده و ناحیه یخ‌زده یک گنبد گرد به اندازه پروب است که حاشیه‌های کم‌عمق ضایعه بیرون آن می‌ماند.
ضایعه
ناحیه درمان‌شده

چه می‌کند؟

بافت هدف را با سرمای بسیار شدید منجمد کرده و از بین می‌برد.

کنترل عمق و محدوده درمان

عمق و شکل درمان با اندازه سرِ پروب تعیین می‌شود؛ بنابراین برای ضایعات بزرگ یا با حاشیه‌های نامنظم محدودیت دارد.

لیزر CO₂ (تبخیر)

برش عرضی بافت دهانه رحم: ناحیه درمان‌شده مرز همان ضایعه نامنظم را دنبال می‌کند و عمق تابش قابل تنظیم است.
ضایعه
ناحیه درمان‌شده

چه می‌کند؟

بافت هدف را با انرژی متمرکز پرتو لیزر تبخیر می‌کند.

کنترل عمق و محدوده درمان

عمق تابش و مرزهای درمان کاملاً قابل تنظیم است و ضایعات نامنظم را با دقت بهتری پوشش می‌دهد.

معیار مقایسه
فریز (کرایوتراپی)
لیزر CO₂
بی‌حسی و احساس درد
فریز (کرایوتراپی)

معمولا بدون بی‌حسی انجام می‌شود؛ ممکن است گرفتگی یا دردی شبیه درد قاعدگی ایجاد کند.

لیزر CO₂

معمولاً همراه با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.

ترشحات بعد از درمان
فریز (کرایوتراپی)

ترشح آبکی فراوان بسیار شایع است (در بیش از ۹۰٪ بیماران) و معمولاً ۳ تا ۴ هفته ادامه دارد.

لیزر CO₂

ترشح و لکه‌بینی خفیف‌تر است و معمولاً حدود ۲ تا ۳ هفته ادامه دارد.

در ضایعات پیش‌سرطانی: احتمال عدم پاکسازی یا شکست (نسبت به جراحی LEEP)
فریز (کرایوتراپی)

نسبت شانس: ۱٫۸۴
احتمال شکست کمی بیشتر از روش جراحی LEEP است.

لیزر CO₂

نسبت شانس: ۱٫۶۹
بسیار نزدیک به فریز و کمی بیشتر از روش جراحی LEEP است.

کدام روش بهتر است؟

در مقایسه این دو روش تخریبی، میزان بهبودی بسیار به هم نزدیک است (حدود ۹۱٪ برای لیزر در برابر ۹۰٪ برای فریز)؛ بنابراین این تفاوت آماری ناچیز، به‌تنهایی برتری قطعی لیزر را ثابت نمی‌کند.

انتخاب بهترین روش به اندازه و محل ضایعه، دیده شدن کامل بافت در کولپوسکوپی و شرایط بالینی شما بستگی دارد.

مهم‌تر از انتخاب بین فریز یا لیزر، تشخیص دقیق و نمونه‌برداری پیش از درمان است؛ زیرا در روش‌های تخریبی نمونه‌ای برای پاتولوژی باقی نمی‌ماند.

پیش از لیزر دهانه رحم چه بررسی‌هایی لازم است؟

لیزر تبخیری بافت هدف را از بین می‌برد و نمونه‌ای برای بررسی پاتولوژی باقی نمی‌گذارد. بنابراین، پیش از درمان باید علت مشکل مشخص شود و بررسی‌های لازم، از جمله نمونه‌برداری در صورت نیاز، انجام شده باشد.

۱. پزشک علائم، سابقه پزشکی و نتایج قبلی پاپ‌اسمیر و آزمایش HPV را بررسی می‌کند و در صورت نیاز، آزمایش بیشتری درخواست می‌دهد.

۲. اگر نتیجه آزمایش یا ظاهر دهانه رحم نیاز به بررسی دقیق‌تر داشته باشد، کولپوسکوپی انجام می‌شود. طبیعی‌بودن آزمایش غربالگری به‌تنهایی جای بررسی علائم یا ظاهر مشکوک را نمی‌گیرد.

۳. در صورت نیاز، از ناحیه مشکوک نمونه‌برداری می‌شود. برای انتخاب درمان ضایعات پیش‌سرطانی، نتیجه بررسی بافت اهمیت دارد.

۴. پس از مشخص‌شدن نتایج، پزشک درباره نیاز به درمان و روش مناسب تصمیم می‌گیرد.

درمان تخریبی در این شرایط انجام نمی‌شود

  • وقتی شک به بدخیمی یا تهاجم اولیه وجود دارد
  • وقتی ضایعه غددی مطرح است
  • وقتی ناحیه تغییر یا ضایعه کامل دیده نمی‌شود
  • وقتی ضایعه به داخل کانال دهانه رحم کشیده شده است

آیا لیزر می‌تواند تشخیص یک مشکل مهم را به تاخیر بیندازد؟

اگر بافت بدون بررسی کافی از بین برود، ممکن است تشخیص ضایعه مهمی به تاخیر بیفتد؛ زیرا از لیزر تبخیری نمونه‌ای برای بررسی باقی نمی‌ماند. به همین دلیل، تکمیل بررسی‌های لازم پیش از درمان و ادامه پیگیری پس از آن اهمیت دارد.

لیزر دهانه رحم چطور انجام می‌شود؟

مرحله به مرحله

  1. روی تخت معاینه قرار می‌گیرید، مشابه معاینه معمول یا پاپ‌اسمیر
  2. پزشک با کولپوسکوپ ناحیه را بزرگ‌نمایی و مرزهای آن را مشخص می‌کند
  3. معمولاً بی‌حسی موضعی استفاده می‌شود
  4. پرتو لیزر CO₂ بافت ناحیه هدف را تبخیر می‌کند
  5. کل کار سرپایی است و معمولاً حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول می‌کشد
  6. بیشتر افراد ظرف حدود یک هفته به فعالیت عادی برمی‌گردند

آیا با بیهوشی انجام می‌شود؟

معمولاً بیهوشی عمومی لازم نیست و کار سرپایی با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود. انتخاب نهایی به وسعت ناحیه و شرایط شما بستگی دارد.

لیزر دهانه رحم چقدر درد دارد؟

میزان درد در افراد مختلف یکسان نیست و به وسعت درمان و نوع بی‌حسی بستگی دارد. بی‌حسی به کاهش درد کمک می‌کند، اما ممکن است همچنان فشار معاینه یا گرفتگی شبیه درد قاعدگی را احساس کنید.

هنگام معاینه

قرارگرفتن وسیله معاینه در واژن ممکن است احساس فشار یا ناراحتی ایجاد کند.

حین درمان

بی‌حسی برای کاهش درد استفاده می‌شود. اگر هنگام درمان درد دارید، همان لحظه به پزشک اطلاع دهید تا کنترل درد بررسی شود.

پس از درمان

ممکن است برای مدتی گرفتگی خفیف شبیه درد قاعدگی داشته باشید. درد شدید یا رو به افزایش نیاز به بررسی دارد.

راهکارهایی برای کاهش درد لیزر دهانه رحم

مراقبت‌های بعد از لیزر دهانه رحم

علائم طبیعی پس از لیزر دهانه رحم

چه مراقبت‌هایی لازم است؟

چه زمانی با مطب تماس بگیرم؟

  • خونریزی شدیدتر از پریود معمولی
  • تب یا لرز
  • درد شدید یا دردی که بیشتر می‌شود
  • ترشح بدبو
  • اگر خونریزی بسیار شدید است یا با ضعف شدید، سرگیجه یا غش همراه شده، فوری به اورژانس مراجعه کنید.

نکته مهم

ترشح آبکی به‌تنهایی نشانه عفونت نیست و ممکن است بخشی از روند ترمیم باشد. همراه‌شدن آن با بوی بد، تب یا درد رو به افزایش، نیاز به بررسی دارد.

آیا مشکل بعد از لیزر برمی‌گردد و پیگیری چگونه است؟

  • برطرف‌شدن علامت به‌تنهایی کافی نیست، احتمال بازگشت علائم یا ضایعه وجود دارد؛ نتیجه پیگیری وضعیت را روشن می‌کند.
  • اگر علت زمینه‌ای باقی بماند، احتمال بازگشت وجود دارد. در ضایعات مرتبط با HPV، درمان موضعی ویروس را از بدن حذف نمی‌کند.
  • در ضایعه پیش‌سرطانی، پیگیری یک برنامه بلندمدت است، نه یک ویزیت: آزمایش مبتنی بر HPV در ۶ ماه؛ اگر منفی بود پیگیری سالانه تا ۳ سال؛ و پس از آن هر ۳ سال به مدت دست‌کم ۲۵ سال.

چرا پیگیری طولانی است؟

کسانی که برای ضایعه پیش‌سرطانی دهانه رحم درمان شده‌اند، خطر بالاتری نسبت به جمعیت عمومی دارند و این خطر تا ۲۰ سال یا بیشتر ادامه می‌یابد. این عدد نباید شما را بترساند؛ معنایش این است که پیگیری منظم خودش بخشی از درمان است و کار را کامل می‌کند.

نقش واکسن HPV در کاهش احتمال عود بعد از لیزر

برخی مطالعات نشان داده‌اند که واکسیناسیون HPV در کنار درمان جراحی ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم، ممکن است خطر عود CIN2 یا ضایعات شدیدتر از آن را کاهش دهد. در یک متاآنالیز، کاهش حدود ۶۵ درصدی خطر ضایعه جدید یا پایدار CIN2 یا ضایعات شدیدتر گزارش شده است. بااین‌حال، میزان اثربخشی واکسن پس از لیزر CO2 به‌طور اختصاصی هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارد. درباره مناسب‌بودن واکسن HPV برای شرایط خود، با پزشک مشورت کنید.

لیزر دهانه رحم چه اثری بر باروری و بارداری دارد؟

روش (در درمان ضایعه پیش‌سرطانی)
نسبت شانس گزارش‌شده
جمع‌بندی
روش (در درمان ضایعه پیش‌سرطانی)

لیزر تبخیری (تخریبی)

نسبت شانس گزارش‌شده

۱٫۰۵

جمع‌بندی

افزایش معنادار دیده نشد

روش (در درمان ضایعه پیش‌سرطانی)

کرایوتراپی (تخریبی)

نسبت شانس گزارش‌شده

۱٫۰۱

جمع‌بندی

افزایش معنادار دیده نشد

روش (در درمان ضایعه پیش‌سرطانی)

LEEP (برداشتی)

نسبت شانس گزارش‌شده

۱٫۳۷

جمع‌بندی

افزایش معنادار

روش (در درمان ضایعه پیش‌سرطانی)

کونیزاسیون با لیزر (برداشتی)

نسبت شانس گزارش‌شده

۱٫۷۷

جمع‌بندی

افزایش معنادار

روش (در درمان ضایعه پیش‌سرطانی)

کونیزاسیون با چاقو (برداشتی)

نسبت شانس گزارش‌شده

۲٫۲۷

جمع‌بندی

افزایش معنادار

به زبان ساده: پس از درمان ضایعات پیش‌سرطانی (مانند LEEP یا مخروط‌برداری)، خطر ابتلا به سرطان مهاجم دهانه رحم به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد؛ با این حال پایش و پیگیری منظم دست‌کم به مدت ۲۵ سال برای اطمینان کامل ضروری است.

خودِ اکتروپیون هم ذاتاً مانع بارداری نیست؛ یک حالت طبیعی سنین باروری است و در بارداری شایع‌تر هم می‌شود.

یک عارضه نادر تنگی کانال دهانه رحم پس از درمان است که می‌تواند بر باروری اثر بگذارد.

اگر قصد بارداری دارم چه کنم؟

این نگرانی به‌جاست. دو نکته کمک می‌کند: اول اینکه روش تخریبی از نظر پیامد بارداری با روش برداشتی یکسان نیست (جدول بالا). دوم اینکه پیش از تصمیم‌گیری صریح به پزشک بگویید قصد بارداری دارید، چون این موضوع می‌تواند در انتخاب روش و در وسعت درمان اثر بگذارد.

آیا روش‌های سنتی، اوزون‌تراپی یا پلاسماتراپی زخم دهانه رحم را درمان می‌کنند؟

این‌ها روش استاندارد و اثبات‌شده برای دهانه رحم نیستند و توصیه نمی‌شوند.

اوزون‌تراپی تأیید نظارتی ندارد و درباره ایمنی آن هشدار داده شده است؛ شواهد کافی برای اثربخشی و ایمنی آن وجود ندارد و عوارضی نیز گزارش شده است.

درباره فرآورده‌های موضعی سنتی هم یک نکته ایمنی وجود دارد: قرار دادن هر ماده غیر استریل داخل واژن می‌تواند به عفونت و التهاب منجر شود و علامت را بدتر کند.

قدم بعدی در صورت تشخیص CIN در نمونه‌برداری

تشخیص CIN به معنای سرطان نیست. CIN به تغییرات غیرطبیعی سلول‌های دهانه رحم گفته می‌شود. بسیاری از موارد درجه پایین خودبه‌خود بهبود می‌یابند، اما پیگیری آن‌ها همچنان اهمیت دارد.

بسته به درجه ضایعه و شرایط شما، پیگیری یا درمان پیشنهاد می‌شود. در ضایعات درجه بالا که به درمان نیاز دارند، روش‌های برداشتن بافت معمولا ترجیح داده می‌شوند و پیگیری پس از درمان نیز به‌صورت بلندمدت ادامه دارد.

برای آشنایی با درجه‌ها، روش‌های پیگیری و گزینه‌های درمان، صفحه تغییرات پیش‌سرطانی دهانه رحم (CIN) را بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار درباره لیزر دهانه رحم

رابطه واژینال نداشتم، آیا لیزر انجام می‌شود؟

قاعده یکسانی برای همه وجود ندارد. تصمیم به علت درمان، شرایط معاینه و نظر پزشک بستگی دارد. پیش از اقدام، این موضوع و نگرانی‌هایتان را با پزشک در میان بگذارید.

ماما می‌تواند در غربالگری و ارجاع برای بررسی بیشتر کمک کند. برای تصمیم‌گیری درباره لیزر، به متخصص زنان با تجربه در بررسی و درمان مشکلات دهانه رحم مراجعه کنید؛ به‌ویژه اگر نتیجه پاپ‌اسمیر غیرطبیعی، HPV پرخطر مثبت یا ضایعه مشکوک دارید.

تعداد جلسات برای همه یکسان نیست و به علت درمان، وسعت ناحیه و پاسخ به درمان بستگی دارد. اگر نتیجه کافی نباشد، پزشک پیش از تصمیم بعدی شرایط شما را دوباره ارزیابی می‌کند.

هزینه و شرایط خدمات بسته به وسعت ضایعه، تعداد جلسات و شرایط بالینی تعیین می‌شود. برای اطلاع از جزئیات و تعرفه خدمات به کاتالوگ خدمات مطب مراجعه فرمایید.

پرتره پروفسور مژگان کریمی‌زارچی
نویسنده: پروفسور مژگان کریمی زارچی
فوق تخصص انکولوژی زنان