پیشگیری از سرطان تخمدان
راه‌های کاهش خطر ابتلا
- پیشگیری از همه موارد سرطان تخمدان ممکن نیست، اما بعضی روش‌ها خطر را کاهش می‌دهند.
- چکاپ سالانه با سونوگرافی و آزمایش خون کاهش مرگ‌ومیر را نشان نداده است.
- مصرف قرص ضدبارداری برای ۵ سال یا بیشتر با حدود ۵۰٪ کاهش نسبی خطر سرطان تخمدان همراه است.
- سابقه خانوادگی سرطان تخمدان یا پستان ممکن است نیاز به مشاوره ژنتیک داشته باشد.
- در حاملان جهش بیماری‌زای BRCA، برداشتن پیشگیرانه لوله‌ها و تخمدان‌ها خطر سرطان تخمدان را حدود ۹۰٪ کاهش می‌دهد.
- جراحی پیشگیرانه برای همه نیست؛ زمان آن با توجه به خطر ارثی، برنامه باروری و پیامدهای یائسگی تعیین می‌شود.
میزان اثربخشی روش‌های پیشگیری در سرطان تخمدان
راهی برای پیشگیری کامل از سرطان تخمدان وجود ندارد، اما بعضی اقدامات می‌توانند خطر را کاهش دهند. برای زنان پرخطر نیز گزینه‌های اختصاصی‌تری وجود دارد.
آیا چکاپ سالانه سرطان تخمدان را زود پیدا می‌کند؟
برای زنان بدون علامت و با خطر معمول، سونوگرافی و CA-125 به‌عنوان غربالگری روتین توصیه نمی‌شوند. این روش‌ها کاهش مرگ‌ومیر را نشان نداده‌اند و ممکن است به بررسی یا جراحی غیرضروری منجر شوند.
اگر یکی از عزیزانتان به این بیماری مبتلا شده است، بدانید که این اتفاق معمولاً نتیجه کوتاهی یا اشتباه شما نیست. عوامل مختلفی، از جمله ژنتیک، در ایجاد بیماری نقش دارند.
ارزیابی سطح خطر فردی: ریسک معمولی در برابر ریسک بالا
۱. خطر معمولی؛ بیشتر زنان
اگر سابقه خانوادگی نزدیک یا جهش ژنتیکی شناخته‌شده ندارید، معمولاً در این گروه قرار می‌گیرید. سن، شروع قاعدگی پیش از ۱۲ سالگی، یائسگی پس از ۵۲ سالگی، نداشتن زایمان، اندومتریوز و سابقه پرتودرمانی لگن می‌توانند خطر را تغییر دهند، اما علت قطعی بیماری نیستند.
۲. خطر بالا
سابقه خانوادگی سرطان تخمدان یا سینه، جهش BRCA1 یا BRCA2، سندرم لینچ و بعضی سندرم‌های نادر مانند پوتز‌ـ‌یگرز می‌توانند خطر را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهند. در این شرایط، اقدامات اختصاصی مطرح می‌شوند.
سرطان در خانواده یعنی من هم حتماً مبتلا می‌شوم؟
خیر. سابقه خانوادگی فقط می‌تواند نشانه بالاتربودن خطر باشد. مشاوره ژنتیک کمک می‌کند خطر شخصی شما دقیق‌تر بررسی شود.
چه عواملی خطر سرطان تخمدان را کاهش می‌دهند؟
بارداری و زایمان
داشتن دست‌کم یک بارداری کامل، به‌ویژه پیش از ۲۶ سالگی، با خطر کمتر همراه است. با افزایش تعداد بارداری‌های کامل، این ارتباط محافظتی بیشتر می‌شود.
شیردهی
شیردهی با کاهش خطر همراه است و طولانی‌ترشدن دوره شیردهی می‌تواند اثر محافظتی بیشتری داشته باشد.
بستن لوله‌ها
بستن لوله‌ها برای جلوگیری از بارداری با حدود ۳۰٪ کاهش نسبی خطر سرطان تخمدان همراه بوده است.
آیا قرص ضدبارداری برای پیشگیری از سرطان تخمدان مفید است؟
مصرف پنج تا نه سال با حدود یک‌سوم کاهش خطر و مصرف طولانی‌تر با کاهش بیشتر همراه بوده است و بخشی از این اثر ممکن است سال‌ها پس از قطع مصرف باقی بماند. بااینحال، قرص می‌تواند خطرهایی مانند لخته خون یا تغییر خطر بعضی سرطان‌های دیگر داشته باشد و برای همه مناسب نیست؛ مصرف آن فقط برای کاهش خطر سرطان تخمدان توصیه نمی‌شود و باید با پزشک سنجیده شود.
لوله فالوپ چه نقشی در پیشگیری از سرطان تخمدان دارد؟
بخش بزرگی از شایع‌ترین نوع سرطان تخمدان، یعنی سرطان سروز درجه بالا، از سلول‌های انتهای لوله فالوپ آغاز می‌شود و سپس به سطح تخمدان می‌رسد. به همین دلیل، برداشتن لوله‌ها در بعضی شرایط می‌تواند خطر را کاهش دهد.
فرصت طلایی برداشتن لوله‌های فالوپ در حین جراحی‌های دیگر
اگر دوران فرزندآوری شما به پایان رسیده و جراحی شکمی یا لگنی در پیش دارید، می‌توانید درباره برداشتن کامل لوله‌های فالوپ در همان جراحی با پزشک صحبت کنید. این روش که سالپنژکتومی فرصت‌طلبانه نام دارد، تخمدان‌ها را حفظ می‌کند و یائسگی زودرس ایجاد نمی‌کند؛ معمولاً نیز فقط حدود ۱۲ تا ۱۶ دقیقه به زمان جراحی اضافه می‌کند.
مدیریت خطر سرطان تخمدان در افراد با ریسک ارثی بالا
۱. مشاوره ژنتیک و آزمایش BRCA یا لینچ
اگر چند خویشاوند نزدیک شما، به‌ویژه در سن پایین، به سرطان تخمدان یا سینه مبتلا شده‌اند، مشاوره ژنتیک قدم اول است. در صورت نیاز، آزمایش BRCA1، BRCA2 یا سندرم لینچ انجام می‌شود.
۲. انتخاب روش متناسب با نتیجه
اگر جهش پرخطر تأیید شود، با توجه به سن و برنامه باروری، گزینه‌هایی مانند قرص ضدبارداری، پیگیری نزدیک‌تر یا جراحی کاهش خطر مطرح می‌شوند.
برداشتن لوله‌ها و تخمدان‌ها برای همه مناسب نیست
جراحی کاهش خطر با برداشتن لوله‌ها و تخمدان‌ها یا RRSO، در حاملان جهش BRCA1 یا BRCA2 خطر سرطان تخمدان را حدود ۹۰٪ کم می‌کند. این جراحی فقط پس از مشاوره برای زنان پرخطر مطرح است، زیرا باعث یائسگی زودرس و عوارضی مانند گرگرفتگی می‌شود. بااینحال، برای بسیاری از زنانِ بدون سابقه سرطان پستان، هورمون‌درمانی پس از این جراحی و تا حدود سن طبیعی یائسگی قابل بررسی است و باید با پزشک سنجیده شود. خطر بیماری حتی پس از جراحی به صفر نمی‌رسد و احتمال اندکی برای سرطان صفاق باقی می‌ماند.
تغذیه و سبک زندگی چه اثری بر خطر سرطان تخمدان دارند؟
آنچه به سلامت کلی کمک می‌کند
وزن سالم، فعالیت بدنی منظم و ترک سیگار برای سلامت عمومی و کاهش خطر چند نوع سرطان مفیدند؛ اما اثر محافظتی قوی و اختصاصی آن‌ها برای سرطان تخمدان ثابت نشده است.
آنچه اثبات نشده است
هیچ غذای معجزه‌گری برای پیشگیری از سرطان تخمدان شناخته نشده است. ارتباط رژیم غذایی با این سرطان قطعی نیست و نباید به درصدهای اغراق‌آمیز درباره یک خوراکی خاص تکیه کرد.
آیا قند «غذای سرطان» است؟
این عبارت یک ساده‌سازی نادرست است. آنچه اهمیت دارد تغذیه متعادل و حفظ وزن سالم است، نه حذف وسواس‌گونه یک خوراکی.
چهار اشتباه رایج درباره پیشگیری از سرطان تخمدان
«پاپ‌اسمیر تخمدان را غربال می‌کند»
خیر. پاپ‌اسمیر سلول‌های دهانه رحم را بررسی می‌کند و سرطان تخمدان را نشان نمی‌دهد.
«واکسن HPV از سرطان تخمدان جلوگیری می‌کند»
خیر. این واکسن از سرطان‌های مرتبط با HPV، از جمله سرطان دهانه رحم، پیشگیری می‌کند. HPV و زگیل عامل سرطان تخمدان نیستند.
«برداشتن رحم از سرطان تخمدان پیشگیری می‌کند»
برداشتن رحم به‌تنهایی از سرطان تخمدان پیشگیری نمی‌کند. کاهش خطر در بعضی شرایط به برداشتن لوله‌ها یا تخمدان‌ها مربوط است.
«تخمدان، رحم و دهانه رحم یک اندام‌اند»
این‌ها سه اندام جدا هستند و سرطان، روش پیشگیری و آزمایش‌های مربوط به هرکدام با دیگری تفاوت دارد.
جدول عوامل کاهش‌دهنده و افزایش‌دهنده خطر سرطان تخمدان
خطر را کاهش می‌دهد
مصرف چندساله قرص ضدبارداری
بارداری و زایمان
شیردهی طولانی‌مدت
بستن لوله‌ها
برداشتن کامل لوله‌ها در شرایط مناسب
جراحی کاهش خطر در زنان پرخطر
خطر را افزایش می‌دهد
افزایش سن
سابقه خانوادگی و جهش BRCA یا لینچ
اندومتریوز
شروع زود قاعدگی، یائسگی دیر یا نداشتن زایمان
چاقی؛ با شواهد محدودتر
هورمون‌درمانی یائسگی؛ با شواهد محدودتر
اثر آن روشن نیست
رژیم غذایی به‌طور کلی
مصرف الکل
آسپرین و مسکن‌های ضدالتهابی
داروهای تحریک تخمک‌گذاری یا باروری
درباره بعضی عوامل هنوز قطعیت کمتری وجود دارد
چاقی: شواهد علمی درباره ارتباط مستقیم چاقی با سرطان تخمدان محدودتر است و مانند سرطان رحم یا پستان، قطعیت بالایی برای آن وجود ندارد.
هورمون‌درمانی یائسگی: در مصرف هورمون‌درمانی جایگزین در دوران یائسگی، شواهد نشان‌دهنده احتمال افزایش اندک خطر برخی تومورهای تخمدان در مصرف طولانی‌مدت است؛ مزایا و خطرات آن باید به‌صورت فردی و با نظر پزشک سنجیده شود.
آیا داروهای تحریک تخمک‌گذاری سرطان‌زا هستند؟
ارتباط قطعی این داروها با سرطان تهاجمی تخمدان ثابت نشده است. در بعضی زیرگروه‌ها، مانند زنانی که پس از مصرف کلومیفن باردار نشده‌اند، افزایش خطر گزارش شده، اما این موضوع هنوز به بررسی بیشتری نیاز دارد. اگر نگران هستید، سابقه درمان باروری خود را با فوق تخصص مطرح کنید.
چه علائمی نیاز به بررسی پزشکی دارند؟
علائمی مانند نفخ مداوم، سیری زودرس، درد لگن یا تغییر اجابت مزاج که تازه شروع شده‌اند و بیش از چند هفته ادامه دارند، بهتر است توسط پزشک زنان بررسی شوند. این علائم معمولاً به معنی سرطان نیستند، اما نادیده‌گرفتن آن‌ها نیز درست نیست.
پرسش‌های پرتکرار درباره پیشگیری از سرطان تخمدان
آیا می‌توان کاملاً از سرطان تخمدان پیشگیری کرد؟
خیر. راه قطعی برای پیشگیری کامل وجود ندارد، اما بعضی اقدامات خطر را کاهش می‌دهند. توجه به علائم مداوم نیز اهمیت دارد.
آیا چکاپ سالانه سرطان تخمدان را زود نشان می‌دهد؟
برای زنان بدون علامت و با خطر معمول، آزمایش یا سونوگرافی غربالگری مؤثری وجود ندارد. برنامه زنان دارای سابقه خانوادگی یا جهش BRCA باید جداگانه تعیین شود.
قرص ضدبارداری برای تخمدان خوب است یا بد؟
مصرف چندساله با کاهش خطر سرطان تخمدان همراه است، اما فواید و خطرهای آن باید برای هر فرد با پزشک سنجیده شود.
آیا قند و شیرینی خطر سرطان تخمدان را افزایش می‌دهند؟
ارتباط مستقیمی برای یک خوراکی خاص ثابت نشده است. تغذیه متعادل و وزن سالم مهم‌تر از حذف کامل قند یا یک ماده غذایی است.
آیا پاپ‌اسمیر یا واکسن HPV از سرطان تخمدان پیشگیری می‌کند؟
خیر. هر دو به پیشگیری یا بررسی بیماری‌های دهانه رحم مربوط‌اند و سرطان تخمدان را غربال یا پیشگیری نمی‌کنند.
آیا برای پیشگیری باید تخمدان‌هایم را بردارم؟
این جراحی فقط برای بعضی زنان پرخطر و پس از مشاوره مطرح است. برداشتن تخمدان‌ها باعث یائسگی زودرس می‌شود و برای همه توصیه نمی‌شود.
آیا داروهای تحریک تخمک‌گذاری سرطان‌زا هستند؟
ارتباط قطعی ثابت نشده است و شواهد هنوز روشن نیست. اگر سابقه مصرف دارید و نگران هستید، موضوع را با فوق تخصص مطرح کنید.
در خانواده ما سرطان تخمدان یا سینه زیاد است؛ چه کنم؟
ممکن است در گروه پرخطر باشید. مشاوره ژنتیک کمک می‌کند نیاز به آزمایش و اقدامات بعدی مشخص شود.
در جراحی دیگری می‌توانم لوله‌های فالوپ را بردارم؟
اگر ۴۵ سال یا بیشتر دارید، خطر ژنتیکی شناخته‌شده‌ای ندارید و جراحی شکمی یا لگنی دیگری در پیش است، می‌توانید این گزینه را با جراح مطرح کنید. برداشتن لوله‌ها تخمدان‌ها را حفظ می‌کند و باعث یائسگی زودرس نمی‌شود.
